سرطان دهانه رحم یکی از سرطانهای مهم در زنان است که با وجود شیوع نسبتا بالا، یکی از قابلپیشگیریترین انواع سرطان به شمار میرود. این سرطان بهآرامی و طی سالها از تغییرات کوچک و پیشسرطانی آغاز میشود و در صورتی که در مراحل اولیه تشخیص داده شود، درمان آن با موفقیت بسیار بالا همراه است. نقش عوامل رفتاری، ویروسها و وضعیت سلامت عمومی در بروز این بیماری بسیار پررنگ است. از آنجا که در مراحل اولیه علامتی نداشته، انجام غربالگری منظم و آگاهی از روشهای پیشگیری اهمیت ویژهای دارد.
دهانه رحم چیست؟
دهانه رحم بخش پایینی رحم است که به واژن متصل میشود و مانند دریچهای میان رحم و بیرون از بدن عمل میکند. این ناحیه از دو نوع سلول سنگفرشی و غدهای تشکیل شده که محل اتصال آنها حساسترین نقطه برای بروز تغییرات پیشسرطانی است. عملکرد درست دهانه رحم در باروری، دوران بارداری و رشد جنین اهمیت فراوانی دارد. به دلیل تماس این بخش با عوامل بیرونی و هورمونها، بیش از قسمتهای دیگر رحم درگیر بیماریهای عفونتی و سرطانی میشود. شناخت ساختار این ناحیه کمک میکند اهمیت غربالگری بهتر درک شود.
علت اصلی سرطان دهانه رحم
ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) مهمترین علت شناختهشده این سرطان است و بیش از ۷۰ درصد موارد به دلیل آلودگی پایدار با انواع پرخطر آن ایجاد میشود. HPV از طریق تماس جنسی منتقل شده و در اغلب افراد طی یک تا دو سال توسط سیستم ایمنی پاک میشود. اما در برخی موارد، ویروس برای سالها باقی میماند و باعث ایجاد تغییراتی در سلولهای دهانه رحم میشود. انواع ۱۶ و ۱۸ این ویروس بیشترین نقش را در شکلگیری سرطان دارند. آگاهی از نحوه انتقال این ویروس میتواند نقش مهمی در پیشگیری داشته باشد.
چه عواملی خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم را افزایش میدهد؟
برخی فعالیت ها باعث بیشتر شدن احتمال ابتلا به سرطان رحم و یا سرطان دهانه رحم میشوند:
شروع زودهنگام فعالیت جنسی
ورود به رابطه جنسی در سنین پایین خطر مواجهه زودرس با HPV را افزایش میدهد، زیرا سلولهای دهانه رحم در دوران نوجوانی هنوز به بلوغ کامل نرسیده و آسیبپذیرتر هستند. در این دوره، ایمنی بدن نیز هنوز ظرفیت کامل مقابله با عفونتهای ویروسی را ندارد. فقدان اطلاعات کافی درباره مراقبتهای جنسی نیز نقش مهمی دارد. هرچه مدت تماس فرد با ویروس در طول زندگی بیشتر باشد، احتمال ایجاد ضایعات پیشسرطانی نیز افزایش مییابد.
داشتن شرکای جنسی متعدد
افزایش شرکای جنسی احتمال مواجهه با انواع ویروس HPV را چند برابر میکند. مواجهه مکرر با این ویروسها خطر ماندگاری عفونت را افزایش میدهد، بهویژه زمانی که سایر عفونتهای مقاربتی نیز همزمان وجود داشته باشند. روابط جنسی متعدد احتمال انتقال ویروس بین افراد را بهطور چشمگیری بالا میبرد. انتخاب شریک جنسی ثابت و استفاده از وسایل محافظتی در کاهش خطر بسیار مؤثر است.
مصرف دخانیات
دخان سیگار حاوی مواد شیمیایی سرطانزا است که در ترشحات دهانه رحم رسوب کرده و به سلولهای این ناحیه آسیب میزند. این مواد روند طبیعی ترمیم سلولها را مختل کرده و در حضور HPV احتمال سرطانی شدن را افزایش میدهند. همچنین سیگار سیستم ایمنی را تضعیف کرده و توانایی بدن در حذف ویروس را کاهش میدهد. زنانی که سیگار میکشند چند برابر بیشتر در معرض خطر سرطان دهانه رحم قرار دارند.
ضعف سیستم ایمنی
افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند بیماران مبتلا به HIV یا کسانی که داروهای سرکوبکننده ایمنی مصرف میکنند، توانایی کمتری برای مقابله با HPV دارند. در این شرایط ویروس مدت طولانیتری در بدن باقی میماند و آسیب بیشتری به سلولها وارد میکند. ضعف سیستم ایمنی همچنین سرعت پیشرفت ضایعات پیشسرطانی را افزایش میدهد. به همین دلیل در این گروه، غربالگری باید با فواصل کوتاهتری انجام شود.
بیشتر بخوانید: تخمدان پلیکیستیک چیست؟
علائم سرطان دهانه رحم
در آغاز بیماری هیچ علامتی وجود ندارد و همین موضوع اهمیت انجام تستهای منظم را نشان میدهد. با پیشرفت سرطان، ممکن است خونریزیهای غیرطبیعی مانند خونریزی بین قاعدگیها، خونریزی بعد از نزدیکی یا حتی پس از یائسگی مشاهده شود. ترشحات غیرطبیعی، خونی یا بدبو نیز از علائم هشداردهنده هستند. در مراحل پیشرفتهتر، درد لگن، درد هنگام رابطه جنسی، و حتی مشکلات ادراری یا تورم پاها به دلیل فشار تومور بر اعصاب و بافتهای اطراف بروز میکند. توجه به این نشانهها میتواند در تشخیص سریعتر بیماری مؤثر باشد.
| نشانه ها | چه زمانی نگرانکننده است؟ | اقدام پیشنهادی |
|---|---|---|
| خونریزی بعد از رابطه جنسی | در صورت تکرار یا بدون علت مشخص | ویزیت متخصص زنان و انجام تستهای غربالگری |
| خونریزی بین قاعدگیها | اگر بیش از دو سیکل ادامه داشته باشد | بررسی هورمونی و ارزیابی دهانه رحم |
| خونریزی بعد از یائسگی | هر مقدار خونریزی نیاز به بررسی دارد | ارجاع فوری برای معاینه و تستهای تشخیصی |
| ترشحات غیرعادی | در صورت تداوم یا همراهی با درد و خونریزی | معاینه و انجام آزمایشهای لازم |
| درد لگنی یا درد هنگام رابطه | اگر جدید یا پیشرونده باشد | بررسی تخصصی توسط پزشک |
پیشگیری از ابتلا به سرطان دهانه رحم
اقداماتی وجود دارند که میتوانند به پیشگیری از این عارضه کمک کنند:
واکسن HPV
واکسن HPV یکی از مؤثرترین راههای پیشگیری از سرطان دهانه رحم است و بدن را در برابر انواع پرخطر ویروس محافظت میکند. این واکسن بهترین اثر را زمانی دارد که پیش از شروع فعالیت جنسی تزریق شود، اما افراد بالغ نیز همچنان از آن سود میبرند. واکسن، ویروس موجود در بدن را از بین نمیبرد اما مانع از ابتلای جدید میشود. تکمیل دوره واکسیناسیون باعث ایجاد ایمنی پایدار و کاهش چشمگیر بروز سرطان میشود.
پاپ اسمیر
پاپاسمیر تستی ساده و کمهزینه است که سلولهای دهانه رحم را از نظر تغییرات غیرطبیعی بررسی میکند. این تست از ۲۱ سالگی آغاز شده و هر سه سال یکبار در صورت طبیعی بودن نتیجه تکرار میشود. پاپاسمیر میتواند تغییرات پیشسرطانی را سالها قبل از پیشرفت به سرطان شناسایی کند. اجرای منظم این تست نقش بسیار مهمی در کاهش مرگومیر ناشی از سرطان دهانه رحم داشته است.
بیشتر بخوانید: بهترین متخصص زنان در ولیعصر تهران
تست HPV
این تست وجود انواع پرخطر HPV را بررسی کرده و از دقت بالایی برخوردار است. تست HPV برای زنان بالای ۳۰ سال همراه پاپاسمیر انجام میشود و در صورت طبیعی بودن نتیجه، هر پنج سال یک بار کافی است. این روش میتواند حتی قبل از ایجاد تغییرات سلولی خطر را مشخص کند. ترکیب دو تست HPV و پاپاسمیر احتمال جا ماندن ضایعات را بسیار کاهش میدهد.
روشهای درمان سرطان دهانه رحم
برای درمان سرطان دهانه رحم یا علائم پیش سرطانی، راه های مختلفی وجود دارد که برخی از آن ها عبارتند از:
درمان ضایعات پیشسرطانی
در مراحل اولیه که فقط سلولها دچار تغییرات پیشسرطانی هستند، روشهایی مانند کرایوتراپی، لیزر یا LEEP سلولهای غیرطبیعی را از بین میبرند. این روشها سرپایی انجام شده و دوره نقاهت کوتاهی دارند. هدف این درمانها جلوگیری از پیشرفت ضایعات به سرطان تهاجمی است. بسیاری از بیماران پس از این درمانها دیگر با مشکل خاصی مواجه نمیشوند.
جراحی دهانه رحم
در مراحل اولیه سرطان، جراحی یکی از روشهای اصلی درمان است و بسته به شدت بیماری میتواند شامل برداشتن بخش کوچکی از دهانه رحم به وسیله روش کولپوسکوپی یا برداشتن کامل رحم باشد. در موارد خفیفتر، کانیزیشن با هدف حفظ توان باروری انجام میشود. اما در مراحل بالاتر، هیسترکتومی رادیکال که شامل برداشت گستردهتر بافت است ضرورت پیدا میکند. جراحی در مراحل اولیه موفقیت بسیار بالایی داشته و یکی از مؤثرترین روشهای درمان محسوب میشود.
خلاصه مطالب …
سرطان دهانه رحم در عین جدی بودن، از جمله بیماریهایی است که امکان پیشگیری و تشخیص زودهنگام در آن بسیار بالاست. نقش ویروس HPV در این سرطان اثبات شده و واکسیناسیون و غربالگری دو راه اصلی کاهش خطر آن هستند. آگاهی از عوامل خطر، توجه به علائم و انجام تستهای منظم میتواند زندگی بسیاری از زنان را نجات دهد. با پیشرفت روشهای درمانی، در صورت تشخیص در مراحل اولیه، احتمال درمان کامل این سرطان بسیار بالا است.
